سس سویا یکی از چاشنیهای محبوب در آشپزی است که به عنوان طعمدهنده و افزودنی در غذاها استفاده میشود. این سس که با نامهای شویو و سس سویا نیز شناخته میشود، از ترکیب سویا، گندم، نمک و عوامل تخمیری تهیه میشود.
تاریخچه سس سویا
تاریخچه سس سویا به بیش از ۲۰۰۰ سال پیش در چین بازمیگردد. این سس ابتدا برای جلوگیری از فاسد شدن غذا و افزودن طعم به آن ساخته شد، چرا که نمک در آن زمان بسیار گران بود. در قرن هفتم میلادی به ژاپن معرفی شد و سپس به کره و جنوب شرق آسیا راه یافت. امروزه در بسیاری از نقاط جهان محبوب است.
روش تهیه سس سویا
روش سنتی تهیه سس سویا شامل خیساندن دانههای سویا در آب و سپس بخارپز کردن آنها است. گندم نیز بو داده، آسیاب شده و با سویا مخلوط میشود. سپس اسپورهای قارچی مانند Aspergillus coryza، A. sojae و A. tamarii به مخلوط افزوده شده و به مدت سه روز باقی میماند. مرحله بعدی تخمیر است که در آن محلول آب نمک اضافه شده و فرآیند تخمیر ممکن است از یک ماه تا چهار سال طول بکشد. برخی سسهای سویا ممتاز مانند سس دو بار تخمیر شده (saishikomi shoyu) با افزودن مخلوط سس سویا خام تهیه میشوند. پس از تخمیر، مخلوط فشرده و صاف شده، حرارت داده میشود تا کپکها و مخمرها از بین بروند و سپس بستهبندی میشود.
روش هیدرولیز اسیدی که سریعتر است، تنها چند روز طول میکشد و در آن از سویا بدون روغن، گلوتن گندم و اسید هیدروکلریک استفاده میشود. این روش باعث شکستن پروتئینها در مدت ۲۰ تا ۳۵ ساعت میشود. برخی سسها ترکیبی از این دو روش هستند که ارزانتر اما طعم کمتری دارند. زمان تخمیر طولانیتر به معنی طعم بهتر است.
انواع سس سویا
سسهای سویا بسته به کشور تولیدکننده متفاوتاند. سسهای ژاپنی معمولاً نسبت مساوی سویا و گندم دارند، در حالی که سسهای چینی نسبت سویا به گندم بالاتری دارند.
در چین دو نوع اصلی سس سویا وجود دارد: سس سویا روشن که رنگ قهوهای روشن و غلظت کمی دارد و سس سویا تیره که به دلیل تخمیر طولانیتر رنگ تیرهتر و غلظت بیشتری دارد و معمولاً با ملاس یا شکر شیرینتر میشود.
در ژاپن پنج نوع سس سویا وجود دارد:
| نوع | ویژگیها |
|---|---|
| سس سویا تیره (koikuchi shoyu) | رایجترین نوع در ژاپن و خارج از آن |
| سس سویا روشن (usukuchi shoyu) | رنگ روشنتر و طعم ملایمتر به دلیل زمان تخمیر کوتاهتر |
| سس تاماری (tamari shoyu) | حدود ۱۰٪ یا بدون گندم، عطر ملایم و رنگ تیرهتر |
| سس سفید (shiro shoyu) | نسبت گندم به سویا بسیار بالاتر، رنگ زرد روشن |
| سس دو بار تخمیر شده (saishikomi shoyu) | گرانتر و معمولاً برای سوشی و ساشیمی استفاده میشود |
ارزش غذایی سس سویا
یک قاشق غذاخوری (۱۵ میلیلیتر) سس سویا شامل موارد زیر است:
| ماده مغذی | مقدار |
|---|---|
| کالری | ۸.۵ |
| پروتئین | ۱.۳ گرم |
| چربی | ۰ گرم |
| کربوهیدرات | ۰.۸ گرم |
| سدیم | ۸۷۸ میلیگرم (۳۸٪ نیاز روزانه) |
آیا سس سویا سالم است؟
سس سویا معمولاً در مقادیر کم مصرف میشود و به همین دلیل احتمالاً فواید سلامتی قابل توجهی ندارد. سویا حاوی ایزوفلاون است که گفته میشود میتواند به کاهش علائم یائسگی و بهبود کلسترول کمک کند، اما برای بهرهمندی از این مزایا بهتر است محصولات سویا مانند توفو یا شیر سویا مصرف شود.
مطالعهای نشان داده است که سس سویا تیره ممکن است آنتیاکسیدان بالایی داشته باشد که میتواند از آسیب سلولی ناشی از رادیکالهای آزاد جلوگیری کند، اما شواهد کافی برای تأیید این موضوع نیازمند تحقیقات بیشتر است.
سس سویا بسیار پرسدیم است؛ یک قاشق غذاخوری آن تقریباً ۴۰٪ از میزان سدیم روزانه توصیه شده ۲۳۰۰ میلیگرم را تأمین میکند. مصرف زیاد سدیم میتواند فشار خون را افزایش داده و خطر بیماریهای قلبی و سکته را بالا ببرد. به طور متوسط، آمریکاییها روزانه بیش از ۳۴۰۰ میلیگرم سدیم مصرف میکنند.
سس سویا همچنین ممکن است برای افراد حساس به سویا یا گندم مشکلساز باشد. افرادی که بیماری سلیاک دارند باید از سس سویا حاوی گلوتن اجتناب کنند. برخی برندها سس سویا بدون گلوتن تولید میکنند و سس تاماری معمولاً مقدار کمی یا بدون گندم است، بنابراین بررسی برچسب مواد لازم است.
طعم سس سویا از کجا میآید؟
سس سویا طعمی قوی و پیچیده دارد که فراتر از شوری ساده است. این سس معمولاً حاوی مونوسدیم گلوتامات (MSG) است که طعمی خوشمزه به نام اومامی ایجاد میکند. اومامی پنجمین طعم اصلی پس از شیرین، شور، ترش و تلخ است و معمولاً با طعم گوشت، پنیر و برخی سبزیجات مانند قارچ مرتبط است.
در گذشته نگرانیهایی درباره MSG وجود داشت، اما مطالعات متعدد ارتباط مستقیمی بین مصرف MSG و عوارض جانبی گزارش شده نیافتهاند. مصرف متعادل MSG مانند سدیم بیخطر است.
نحوه استفاده از سس سویا
سس سویا را میتوان به غذاهایی مانند سرخکردنیها، خورشها و سوپها افزود. همچنین به عنوان چاشنی برای سوشی و ساشیمی استفاده میشود. میتوان آن را در مارینادها یا لعابهای گوشتی به کار برد و برای طعم دادن به برنج و نودلها نیز مناسب است. ترکیب سس سویا با روغن کنجد، عسل و سرکه برنج میتواند به عنوان سس سالاد استفاده شود. حتی در دسرهایی مانند کارامل سس سویا و بستنی شکر قهوهای با سس سویا نیز کاربرد دارد.
